Co oznacza pojęcie groszowe emerytury ZUS w Polsce?
W Polsce obserwuje się tzw. groszowe emerytury z ZUS, czyli bardzo niskie świadczenia, które niekiedy wynoszą tylko kilka groszy lub złotych miesięcznie. Tego rodzaju mikroemerytury stanowią istotny problem dla całego systemu zabezpieczenia społecznego.
Pod koniec 2025 roku tak niskie emerytury pobierało ponad 459 tysięcy osób. Oznaczało to, że aż 10,1% wszystkich wypłat w nowym systemie nie osiągało nawet poziomu minimalnego. Rekordziści otrzymywali zaledwie 43 grosze miesięcznie.
Powody powstawania groszowych emerytur to przede wszystkim:
- krótki okres aktywności zawodowej,
- niewielkie zarobki,
- niskie odprowadzane składki na emeryturę podczas pracy.
W systemie obowiązującym od 1999 roku wysokość emerytury zależy od zgromadzonych środków oraz przewidywanej długości życia. Osoby z krótkim stażem pracy lub bardzo niskimi zarobkami muszą liczyć się z wyjątkowo niskimi wypłatami po zakończeniu kariery.
Warto zaznaczyć, że istnieje wyraźna różnica między groszowymi a minimalnymi emeryturami. Minimalna emerytura, gwarantowana przez państwo, w 2023 roku wynosiła 1588,44 zł brutto.
Aby otrzymać minimalne świadczenie, należy spełnić warunki dotyczące długości pracy:
- kobiety powinny mieć przepracowane co najmniej 20 lat,
- mężczyźni – co najmniej 25 lat.
Osoby niespełniające tych kryteriów otrzymują jedynie kwotę zgromadzoną ze składek, co często skutkuje bardzo symbolicznymi świadczeniami.
Mikroemerytury wyraźnie pokazują wyzwania polskiego systemu emerytalnego, będące problemem zarówno ekonomicznym, jak i społecznym, wymagającym pilnych rozwiązań wobec rosnącej liczby osób bez finansowego bezpieczeństwa na emeryturze.
Polski system emerytalny dopuszcza wypłatę świadczeń poniżej ustalonego minimum, co skutkuje rosnącą liczbą tzw. groszowych emerytur. Sytuacja ta wynika z zasady, zgodnie z którą niemal każdemu ubezpieczonemu przysługuje prawo do emerytury, nawet jeśli okres zatrudnienia był bardzo krótki.
Kluczową przyczyną pojawienia się tak niskich świadczeń jest zmiana z 1999 roku. Od tego czasu kwotę emerytury oblicza się, dzieląc zgromadzony kapitał składkowy przez przeciętną przewidywaną długość życia w dniu przechodzenia na emeryturę. Dla osób, które nie wypracowały wymaganego stażu, system nie przewiduje żadnej minimalnej granicy wysokości emerytury.
Dane jasno pokazują, jak gwałtownie wzrosła liczba świadczeń poniżej minimum – w grudniu 2025 takich przypadków było już aż 19 razy więcej niż w 2011 roku. Sytuację dodatkowo pogłębiło obniżenie wieku emerytalnego w 2017 roku, które sprawiło, że wiele osób odprowadzało składki przez krótszy okres.
Różnice w wysokości emerytur zależą także od płci. Kobiety częściej otrzymują najniższe świadczenia. Wynika to z:
- niższego (o 5 lat) wymaganego stażu pracy,
- niższych zarobków,
- przerw w zatrudnieniu związanych z opieką nad dziećmi.
ZUS wypłaca każdemu świadczenie dokładnie w takiej wysokości, jaką odłożono ze składek – nie zaokrągla kwot ani nie podnosi ich do minimalnego poziomu, jeśli nie został osiągnięty wymagany staż. To sprawia, że osoby z krótszym przebiegiem pracy mogą otrzymywać świadczenia wynoszące jedynie kilkadziesiąt groszy miesięcznie.
Problem pogłębia brak automatycznej waloryzacji tego typu emerytur. Procentowe podwyżki kwot minimalnych niemal nie wpływają na poprawę sytuacji finansowej osób otrzymujących najniższe świadczenia.
Jakie są przyczyny niskich emerytur groszowych w Polsce?
W Polsce przyczyny bardzo niskich emerytur są wielowarstwowe i powiązane z różnorodnymi uwarunkowaniami społeczno-gospodarczymi. Główną rolę odegrała tu niestabilność rynku pracy sprzed kilku dekad, kiedy wielu osobom brakowało pewności zatrudnienia.
Istotny wpływ na wysokość świadczeń mają także okresy pracy w niepełnym wymiarze czasu. Osoby zatrudnione na część etatu, ze względu na odprowadzane niższe składki, dziś otrzymują odpowiednio niższe emerytury. Szczególnie odczuli to pracownicy ze schorzeniami, które uniemożliwiały pracę na pełny etat.
Długoletnie przerwy w aktywności zawodowej również wpływają na obniżenie przyszłych emerytur. Nawet krótkotrwała utrata zatrudnienia, opieka nad bliskimi czy czas poświęcony na wychowanie dzieci powodowały zmniejszenie kapitału gromadzonego na starość. Takie sytuacje dotykały częściej kobiety, co wynikało z tradycyjnego podziału obowiązków domowych.
Kolejnym problemem były powszechnie zawierane dawniej umowy cywilnoprawne, zwłaszcza umowy zlecenia, od których nie zawsze odprowadzano składki na ZUS. W efekcie wiele osób nie odkładało na własną emeryturę, tracąc szansę na wyższe świadczenia.
Praca „na czarno”, czyli wynagrodzenie wypłacane bez oficjalnych umów, pozbawiała zatrudnione osoby składek, co było szczególnie popularne podczas przemian gospodarczych.
Na wysokość emerytur wpływają również historycznie niższe zarobki. Pracownicy niektórych sektorów, nawet zatrudnieni pełnoetatowo, zarabiali często minimalną krajową lub niewiele więcej, co przełożyło się na niewielkie składki i odpowiednio niskie świadczenia.
Osoby z problemami zdrowotnymi bywały zmuszone do skrócenia kariery zawodowej lub ograniczenia czasu pracy. To prowadziło do krótszego stażu ubezpieczeniowego oraz niższych wpłat na fundusz emerytalny.
Warto także zwrócić uwagę na niski poziom wiedzy finansowej i świadomości emerytalnej. Przez długi czas znaczna część społeczeństwa nie zdawała sobie sprawy z konsekwencji swoich wyborów zawodowych i braku dodatkowych oszczędności na przyszłość.
Konstrukcja polskiego systemu emerytalnego, opierająca się na indywidualnych wpłatach, sprawia, że wszelkie przerwy w pracy czy okresy nieregularnych składek bezpośrednio obniżają wysokość emerytur. System ten nie zapewnia gwarantowanego minimalnego zabezpieczenia na starość.
Dlaczego groszowe emerytury zyskują coraz większe znaczenie w Polsce?
Groszowe emerytury zyskują w Polsce coraz większą wagę, głównie przez gwałtowny wzrost liczby osób otrzymujących tego typu świadczenia. Jeszcze niedawno traktowano to zjawisko jako marginalne, lecz z biegiem lat przekształciło się w istotny problem społeczny i gospodarczy, wymagający całościowych rozwiązań.
Obserwuje się wyraźną i stałą dynamikę wzrostu. W 2011 roku świadczenia niższe od minimalnej emerytury stanowiły niespełna 4,2% nowo przyznanych emerytur, jednak do końca 2025 roku odsetek ten sięgnął już 10,1%, co przełożyło się na ponad 459 tysięcy osób. W zaledwie 14 lat liczba świadczeń groszowych zwiększyła się aż dziewiętnastokrotnie.
Za taki stan odpowiada cały szereg historycznych i strukturalnych uwarunkowań. Szczególne znaczenie miała sytuacja na rynku pracy sprzed kilku dekad. Transformacja gospodarcza i związana z nią niepewność przyniosły wielu przyszłym emerytom:
- nieregularne zatrudnienie,
- okresy długotrwałego bezrobocia,
- pracę w szarej strefie,
- częste umowy bez odprowadzania składek.
Do nasilenia problemu przyczyniła się również decyzja o obniżeniu wieku emerytalnego w 2017 roku. Krótszy okres aktywności zawodowej – zwłaszcza w przypadku kobiet, które kończą pracę w wieku 60 lat – skutkuje niższym zgromadzonym kapitałem, a tym samym bardzo niskimi świadczeniami.
Zdaniem specjalistów ten trend utrzyma się jeszcze przez co najmniej dekadę, a być może nawet dłużej. To efekt tego, że wiek emerytalny osiągają osoby, których kariera zawodowa przypadła na lata burzliwych przemian i sporego bezrobocia w latach 90. oraz na początku XXI wieku.
Co istotne, nawet coroczne waloryzacje nie przynoszą realnej poprawy sytuacji najuboższych seniorów. Świadczenia liczone w złotówkach czy nawet w groszach, po procentowych podwyżkach, pozostają symboliczne – przykładowo emerytura w wysokości 5 zł po 10-procentowej waloryzacji wzrasta ledwie do 5,50 zł.
Rosnąca grupa osób z mikroskładkami przekłada się na poważniejsze skutki społeczne. System zabezpieczenia społecznego staje wobec wyzwania, jak zapewnić stabilność finansową i wsparcie dla najbardziej potrzebujących. Coraz częściej pojawiają się głosy, by wprowadzić nowe narzędzia wsparcia dla tej szczególnie zagrożonej grupy seniorów.
Równocześnie problem uwypukla głębsze mankamenty polskiego rynku pracy:
- fragmentaryzację zatrudnienia,
- niską jakość oferowanych stanowisk,
- dysproporcje płacowe.
Te zjawiska latami potęgują nierówności emerytalne. Przykład osób otrzymujących groszowe emerytury dobitnie pokazuje, jak ważna jest stabilna i legalna praca z regularnym odprowadzaniem składek.
Coraz wyższy udział mikroskładek wśród nowych świadczeń stawia poważne zadanie przed całym społeczeństwem. Konieczne jest ponowne przeanalizowanie obecnych rozwiązań i poszukiwanie skuteczniejszych metod ochrony przed ubóstwem w starszym wieku.
Dlaczego groszowe emerytury dotyczą głównie kobiet?
Groszowe emerytury to przede wszystkim problem kobiet – aż 76,3% osób otrzymujących minimalne świadczenia stanowią właśnie one. To zjawisko wynika zarówno z czynników systemowych, jak i norm społecznych.
Kluczowe przyczyny niskich emerytur kobiet można scharakteryzować następująco:
- różny wymagany staż pracy – kobietom wystarczy 20 lat aktywności zawodowej, a mężczyznom 25 lat,
- przerwy w zatrudnieniu związane z opieką nad dziećmi, które nie są w pełni uwzględniane przy naliczaniu składek,
- niższe wynagrodzenia kobiet, które wynoszą od 8 do 20% mniej niż mężczyzn na tych samych stanowiskach,
- częstsza praca w zawodach o niskich zarobkach, takich jak edukacja, służba zdrowia czy handel,
- zatrudnienie na część etatu, ograniczające wysokość wpłacanych składek,
- wcześniejsze przechodzenie na emeryturę, co skraca czas gromadzenia środków – kobiety kończą pracę średnio 5 lat wcześniej niż mężczyźni,
- dłuższe przerwy w pracy zarobkowej z powodu poświęcenia się rodzinie szczególnie w pokoleniach lat 50. i 60.,
- praca „na czarno” w latach 90., pozbawiająca możliwości odprowadzania składek.
Konsekwencją tych czynników jest mniejszy kapitał emerytalny kobiet, co przekłada się na niższe, symboliczne świadczenia. Przerwy w karierze i niższe wynagrodzenia kumulują się, a wcześniejsze przechodzenie na emeryturę oznacza krótszy okres odkładania składek, co dodatkowo pogłębia nierówności.
Warto również zauważyć, że liczba mężczyzn z minimalnymi emeryturami zaczyna rosnąć, co jest efektem zmian na rynku pracy i większej niestabilności zatrudnienia dotykającej obie płcie.
Różnice w wysokości emerytur między kobietami a mężczyznami odzwierciedlają społeczne i ekonomiczne uwarunkowania, w których system oparty na nieprzerwanej karierze i wysokich zarobkach utrwala nierówności, przez co to kobiety częściej otrzymują niskie, symboliczne świadczenia emerytalne.
Jakie są prognozy dotyczące wzrostu liczby groszowych emerytur w Polsce?
Eksperci przewidują wzrost liczby osób otrzymujących bardzo niskie emerytury w ciągu najbliższych 10–15 lat. Ich udział w ogólnej liczbie wypłacanych świadczeń może sięgnąć nawet 12%, podczas gdy obecnie wynosi 10,1%, czyli dotyczy już ponad 459 tysięcy osób.
Przyczyny tego zjawiska można opisać następująco:
- stopniowe przechodzenie na emeryturę osób pracujących głównie w latach 90. i na początku XXI wieku, kiedy rynek pracy był bardzo trudny,
- brak stałego zatrudnienia, długotrwałe bezrobocie lub praca na umowach nieobjętych składkami na ubezpieczenie społeczne,
- to wszystko przekłada się obecnie na rekordowo niskie świadczenia.
Minimalna emerytura rośnie stopniowo, jednak coroczne waloryzacje nie znacząco poprawiają sytuację osób z najniższymi świadczeniami. Dla nich nawet 10-procentowa podwyżka oznacza często tylko symboliczny wzrost kwoty o złotówkę, co nie wpływa istotnie na ich poziom życia.
Na obniżenie wysokości emerytur wpłynęły też ważne czynniki, takie jak:
- obniżenie wieku emerytalnego w 2017 roku, zwłaszcza dla kobiet,
- krótszy okres aktywności zawodowej, co skutkuje niższym zgromadzonym kapitałem emerytalnym,
- specjaliści wskazują, że negatywne skutki tej decyzji będą widoczne przez co najmniej 10 lat.
Kondycja obecnego rynku pracy również nie rokowania pozytywne:
- dominuje zatrudnienie na umowach czasowych,
- rosnąca popularność pracy na zlecenie,
- przerwy w regularnym opłacaniu składek,
- problemy te mogą powodować, że kolejne pokolenia emerytów będą mierzyć się z podobnymi trudnościami.
Bez głębokich reform systemu emerytalnego liczba osób otrzymujących świadczenia poniżej minimum będzie sukcesywnie rosnąć.
Przewiduje się również coraz większe zróżnicowanie wysokości emerytur, co oznacza:
- utrwalenie podziału między osobami z wystarczającym stażem pracy,
- a osobami z krótszą aktywnością zawodową,
- co przełoży się na widoczne i odczuwalne nierówności społeczne.
Przyszłe pokolenia mogą stawić czoła jeszcze trudniejszym wyzwaniom:
- młodzi często pracują w niepewnych warunkach,
- często zmieniają pracę lub prowadzą własną działalność gospodarczą,
- ta niestabilność negatywnie wpływa na regularność opłacania składek emerytalnych,
- bez wzrostu świadomości finansowej problem "groszowych" emerytur będzie się pogłębiał.
Według danych ZUS, liczba najniższych świadczeń będzie rosła do około 2035 roku. Po tym okresie przewiduje się poprawę, ponieważ na emeryturę zaczną przechodzić osoby, które pracowały na stabilniejszych warunkach już po wejściu Polski do Unii Europejskiej.
Czy jest możliwe podwyższenie groszowej emerytury do poziomu minimalnego?
ZUS ma możliwość podwyższenia bardzo niskiej emerytury do poziomu minimum krajowego, jednak odbywa się to tylko po spełnieniu określonych warunków. Kluczowe znaczenie ma odpowiedni staż pracy:
- kobiety muszą udokumentować co najmniej 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych,
- mężczyźni co najmniej 25 lat takiego stażu,
- oraz osiągnięcie ustawowego wieku emerytalnego.
Osoby spełniające te kryteria nie muszą składać dodatkowych wniosków, ponieważ ZUS przyznaje automatycznie specjalny dodatek podnoszący świadczenie do ustawowego minimum. Od marca 2026 roku minimalna emerytura wyniesie 1978,49 zł brutto.
Dzięki temu nawet osoby dotychczas otrzymujące symboliczne kwoty mogą liczyć na pełną minimalną emeryturę. Mechanizm ten chroni pracujących przez wiele lat, którzy mają niskie świadczenia z powodu niskich zarobków lub trudnej sytuacji na rynku pracy. Dodatek jest wypłacany automatycznie, pod warunkiem spełnienia wymagań dotyczących stażu.
Osoby, które nie osiągnęły wymaganego okresu pracy (poniżej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn), nie mają prawa do tego wsparcia. W ich przypadku wysokość emerytury zależy wyłącznie od zgromadzonego kapitału i może być bardzo niska.
System opiera się na zasadzie uzupełnienia brakującej różnicy – dodatek stanowi dopełnienie wyliczonej kwoty do poziomu minimum. Przykładowo, jeśli świadczenie wynosi 500 zł brutto, a osoba spełnia warunki, dostanie wyrównanie 1478,49 zł, co daje razem 1978,49 zł miesięcznie.
Warto podkreślić, że przepisy te dotyczą wyłącznie emerytur wypłacanych przez ZUS. Emerytury z innych źródeł, takich jak KRUS czy mundurowe fundusze, podlegają odrębnym zasadom dotyczącym minimalnej emerytury.
Jakie są dostępne formy wsparcia dla beneficjentów groszowych emerytur?
Polskie państwo oferuje różnorodne formy pomocy dla osób otrzymujących bardzo niskie emerytury. Jedną z najważniejszych jest dodatek uzupełniający wypłacany przez ZUS, który wyrównuje świadczenie do poziomu minimalnej emerytury – obecnie wynoszącej 1978,49 zł brutto. Z tego wsparcia mogą korzystać:
- kobiety z co najmniej 20-letnim stażem pracy,
- mężczyźni z minimum 25 lat pracy zawodowej.
Program „Mama 4 plus” wspiera kobiety, które poświęciły się wychowaniu co najmniej czwórki dzieci, rezygnując z własnej kariery zawodowej. Świadczenie przysługuje osobom, które nie mają prawa do najniższej emerytury. Kwota wypłacana w ramach tego programu może:
- wyrównać całkowitą kwotę minimalnej emerytury,
- stanowić dodatek, jeśli zainteresowana już pobiera inne świadczenia.
Osoby z niższymi świadczeniami mogą również korzystać z różnych form pomocy społecznej, takich jak:
- zasiłek stały dla osób niezdolnych do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności,
- zasiłek okresowy, przyznawany w trudnych chwilach finansowych,
- zasiłek celowy, przeznaczony na szczególne potrzeby, np. zakup leków lub opału.
Seniorzy o najniższych dochodach mają także dostęp do specjalnych dodatków i ulg, które pomagają obniżyć codzienne koszty życia:
- dodatek mieszkaniowy zmniejszający wydatki na mieszkanie,
- dodatek energetyczny, który pozwala ograniczyć rachunki za prąd,
- zniżki w transporcie publicznym.
Federacja Przedsiębiorców Polskich zwraca uwagę na istotny problem administracyjny związany z kosztami obsługi bardzo niskich emerytur, przewyższającymi często wartość samych świadczeń. Doradcy emerytalni sugerują m.in. wypłatę całego zgromadzonego kapitału jednorazowo zamiast comiesięcznych, drobnych przelewów.
Osoby pobierające minimalne emerytury mogą też liczyć na dodatkowe wsparcie ze strony samorządów lokalnych, otrzymywać żywność od organizacji pozarządowych lub uczestniczyć w programach skierowanych do aktywnych seniorów.
Pomimo szerokiego wachlarza dostępnej pomocy, specjaliści od zabezpieczenia społecznego podkreślają, że problem groszowych emerytur wymaga głębokich, systemowych reform. Obecne działania mają charakter krótkoterminowy i nie rozwiązują źródła problemu. Konieczne są zmiany, które objęłyby coraz większą liczbę osób pobierających symboliczne świadczenia, aby rzeczywiście poprawić ich sytuację.
