Narastające oszustwa na poleceniach przelewu jakie są przyczyny i jak się przed nimi chronić

Co to są oszustwa na poleceniach przelewu i dlaczego ich skala rośnie?

Oszustwa na poleceniach przelewu polegają na manipulacji instrukcjami bankowymi w celu wyłudzenia pieniędzy. Przestępcy podszywają się pod zaufane podmioty i przekierowują środki nie na prawdziwe konto odbiorcy, lecz na rachunek kontrolowany przez nich. W Polsce problem ten rośnie i stanowi poważne zagrożenie dla finansów osób prywatnych oraz firm.

Najczęstsze metody oszustów to podszywanie się pod:

• pracowników banków,
• urzędników,
• operatorów usług,
• bliskich lub współpracowników.

Ich celem jest wzbudzenie zaufania i nakłonienie ofiary do wykonania fałszywego przelewu. Coraz częściej używają spreparowanych stron internetowych przypominających prawdziwe serwisy bankowe.

Przyczyny nasilenia zjawiska to między innymi:

• rozwój cyfrowej bankowości, która ułatwia zlecanie płatności,
• pandemia COVID-19 przyspieszająca korzystanie z bankowości internetowej, szczególnie przez osoby starsze,
• działalność zorganizowanej przestępczości wykorzystującej zaawansowane narzędzia i sztuczną inteligencję,
• międzynarodowy charakter oszustw utrudniający ściganie przestępców z powodu różnic prawnych i braku współpracy służb.

Zorganizowane grupy przestępcze korzystają z zaawansowanych technik, tworząc przekonujące wiadomości wyłudzające dane. Ataki są często precyzyjnie zaplanowane i ukierunkowane na wybrane osoby, co utrudnia ich wykrycie.

Mimo kampanii edukacyjnych wielu użytkowników wciąż nie zdaje sobie sprawy z zagrożeń. Straty finansowe rosną – w 2022 roku przekroczyły 150 milionów złotych, według Związku Banków Polskich.

Instytucje finansowe wprowadzają zabezpieczenia takie jak:

• weryfikacja dwuetapowa,
• monitorowanie podejrzanych operacji,
• informowanie klientów o zagrożeniach.

Jednak kluczowa jest czujność użytkowników, którzy powinni stosować się do podstawowych zasad bezpieczeństwa podczas korzystania z bankowości elektronicznej.

Jakie są mechanizmy działania oszustw na poleceniach przelewu?

Oszustwa polegające na fałszowaniu poleceń przelewu oparte są na wyrafinowanych technikach manipulacji i wykorzystaniu mechanizmów psychologicznych. Przestępcy stale udoskonalają swoje metody, dostosowując je do zmian w technologii i systemach zabezpieczeń.

Kluczową rolę odgrywa tutaj socjotechnika, czyli umiejętność wpływania na ludzi, by ominąć procedury ochronne. Zazwyczaj zaczyna się od zbierania informacji o ofierze – przestępcy korzystają z:

• portali społecznościowych,
• baz wycieków danych,
• publicznych ewidencji.

Pozyskane dane pozwalają im wiarygodnie podszywać się pod zaufane osoby.

Częstym trikiem jest budowanie poczucia nagłej konieczności działania. Oszuści straszą, że konto jest zagrożone lub że należy pilnie uregulować płatność, aby uniknąć poważnych konsekwencji finansowych czy prawnych. Takie presje ograniczają czas na chłodną analizę sytuacji.

Wśród popularnych metod znajduje się także spoofing, polegający na fałszowaniu:

• numerów telefonów,
• adresów e-mail,
• stron internetowych banków.

Przestępcy tworzą niemal idealne kopie serwisów bankowych, dzięki czemu łatwo wprowadzają użytkowników w błąd.

Kolejną warstwą oszustw są zaawansowane manipulacje, podczas których przestępcy posługują się fachowym słownictwem, znają procedury bankowe i często dysponują danymi klienta. Udając pracowników wysokiego szczebla, wzmacniają swoją wiarygodność i wpływają na decyzje ofiar.

Aby utrudnić śledzenie skradzionych środków, złodzieje korzystają z sieci kont w różnych krajach, angażując tzw. „muły finansowe” – osoby, które świadomie lub nie użyczają swoich rachunków do transferów pieniędzy.

Coraz częściej stosowana jest również technologia deepfake, polegająca na tworzeniu fałszywych nagrań wideo lub audio, które pokazują dyrektorów firm albo członków rodziny, przekonująco prosząc o szybki przelew.

Schemat działania często opiera się na długotrwałej relacji – na początku przestępcy angażują się w niewinne wymiany wiadomości, z czasem jednak zaczynają żądać większych kwot.

Nie można też pominąć nowoczesnych ataków na łańcuch dostaw. Hakerzy włamują się do systemów współpracujących firm i wysyłają spreparowane faktury z fałszywym numerem rachunku, sięgając po środki przeznaczone na prawdziwe rozliczenia.

Dlaczego oszuści podszywają się pod zaufane osoby lub instytucje?

Podszywanie się oszustów pod znane instytucje to jedna z najczęściej wykorzystywanych metod wyłudzania pieniędzy za pomocą fałszywych przelewów. Przestępcy bazują na prestiżu oraz zaufaniu, jakim obdarzamy renomowane firmy, urzędy oraz bliskie osoby.

Taki zabieg pozwala oszustom obejść nasze naturalne mechanizmy obronne. Gdy otrzymujemy wiadomość wyglądającą na wysłaną przez kogoś godnego zaufania, nasza ostrożność wyraźnie słabnie. Statystyki pokazują, że wtedy prawdopodobieństwo bezrefleksyjnego wykonania poleceń wzrasta nawet o 70%.

Mechanizmy te skutecznie wykorzystują psychologię człowieka:

• odwołują się do autorytetu – większość osób nie podważa komunikatów np. z banku czy od dostawcy energii,
• grają na emocjach – podszywanie się pod bliskich wywołuje silne reakcje, utrudniające logiczne myślenie,
• stosują presję czasu – pilne ostrzeżenia lub groźby strat nie dają czasu na weryfikację,
• wzbudzają strach przed negatywnymi konsekwencjami – groźby blokady środków lub problemów prawnych prowokują pochopne decyzje.

Dodatkowo, oszuści często tworzą iluzję troski lub wsparcia, by wzbudzić wdzięczność i poczucie zobowiązania u ofiary. W środowisku biznesowym pojawiają się fałszywe faktury od rzekomych kontrahentów – faktura z podmienionym numerem konta, przesłana w odpowiednim momencie, przechodzi często bez podejrzeń.

Połączenie sprytnych sztuczek psychologicznych z nowoczesnymi narzędziami technologicznymi czyni te oszustwa wyjątkowo skutecznymi. Przestępcy wysyłają e-maile z adresów łudząco podobnych do prawdziwych lub podszywają się pod profesjonalnie przygotowane strony internetowe banków, dzięki czemu łatwo zdobywają zaufanie ofiar.

Coraz częściej stosują tzw. „efekt pewności”. Używają w wiadomościach szczegółowych informacji o ofiarach, pozyskanych z mediów społecznościowych lub nielegalnych baz danych. Takie działania wzmacniają wrażenie autentyczności przekazu.

W rezultacie oszuści skutecznie pokonują zabezpieczenia techniczne. Ofiary często same ujawniają loginy, kody autoryzacyjne i inne poufne dane, wierząc, że przekazują je właściwej stronie. Badania pokazują, że aż 83% skutecznych przypadków phishingu opiera się właśnie na tej metodzie manipulacji.

Jakie są cele oszustów na poleceniach przelewu?

W ostatnich latach oszustwa związane z poleceniami przelewu stały się coraz powszechniejsze, a ich cele wykraczają daleko poza chęć szybkiego wzbogacenia się. Choć błyskawiczny zysk finansowy pozostaje kluczowy, przestępcy często realizują również bardziej złożone zamierzenia.

Najważniejszym celem jest natychmiastowe przejęcie pieniędzy. Oszuści potrafią przejąć kontrolę nad kontem ofiary i błyskawicznie przelać środki przez wiele rachunków – często poza granicę kraju, co utrudnia ich namierzenie. Według danych Komendy Głównej Policji, przeciętny atak powoduje stratę około 12 tysięcy złotych, ale zdarzają się przypadki strat sięgających nawet kilkuset tysięcy.

Kolejnym istotnym celem jest pozyskanie wrażliwych danych, zarówno osobowych, jak i umożliwiających uwierzytelnianie. Ataki na przelewy często są początkiem bardziej zaawansowanych oszustw, podczas których przestępcy zdobywają:

• loginy,
• numery dokumentów,
• jednorazowe hasła umożliwiające przejęcie kont, zaciąganie kredytów lub tworzenie fałszywych tożsamości.

Przestępcze grupy coraz częściej korzystają z tzw. „mułów finansowych” – osób nieświadomie przekazujących wyłudzone pieniądze. Według Europolu, w Polsce ich liczba przekracza pięć tysięcy, co czyni ich kluczowym elementem przestępczego mechanizmu.

Oszustwa na poleceniach przelewu są stale udoskonalane. Przestępcy zaczynają od drobnych prób, testując skuteczność aktualnych metod socjotechnicznych i technologicznych. Gdy metoda okazuje się efektywna, wprowadzają ją masowo. W 2023 roku wykryto aż 27 różnych wariantów takich oszustw, początkowo testowanych na niewielkich sumach.

Długofalowo przestępcy liczą również na podważenie zaufania do całego systemu finansowego. Wzrost liczby incydentów utrudnia instytucjom utrzymanie renomy, a klienci coraz bardziej zmieniają swoje zachowania, co może zagrozić stabilności cyfrowych finansów.

W przypadku zorganizowanych grup przestępczych oszustwa na przelewach często służą do prania pieniędzy. Wyłudzone środki są przesyłane przez łańcuch skomplikowanych transakcji, często pomiędzy krajami o mniej restrykcyjnych przepisach. Europol szacuje, że nawet 70% skradzionych pieniędzy podlega temu procesowi „czyszczenia”.

Sprawcy dbają o anonimowość i unikają odpowiedzialności prawnej, tworząc złożone systemy utrudniające ich wykrycie. W zaledwie 15% przypadków udaje się postawić bezpośrednim wykonawcom zarzuty. Współpraca z pośrednikami i działalność w międzynarodowym środowisku znacznie utrudnia śledztwa.

Co więcej, niektóre zorganizowane grupy traktują wyłudzenia przelewów jako finansowe zaplecze do poważniejszych przestępstw, takich jak handel bronią czy narkotykami. Zyski z tych działań dają im stabilne wsparcie i pozwalają na rozszerzenie zakresu nielegalnej działalności.

Jakie szkody powodują narastające oszustwa na poleceniach przelewu?

Oszustwa związane z poleceniami przelewu powodują poważne konsekwencje zarówno w życiu prywatnym, jak i gospodarce. Ich skutki wykraczają daleko poza samą utratę pieniędzy.

Straty finansowe są najbardziej namacalne:

• w 2023 roku oszuści wyłudzili ponad 220 milionów złotych,
• stanowi to wzrost aż o 47% w stosunku do roku poprzedniego,
• średnia strata przypadająca na jedną osobę wynosiła 17 tysięcy złotych,
• zdarzają się przypadki utraty nawet pół miliona złotych.

Koszty emocjonalne także są ogromne:

• 68% osób dotkniętych oszustwami doświadcza silnych objawów stresu pourazowego,
• 42% zapada na depresję,
• wstyd i poczucie winy prowadzą do izolacji i pogorszenia funkcjonowania na co dzień.

Przedsiębiorcy również cierpią z powodu oszustw finansowych:

• utrata środków finansowych,
• wzrost wydatków na zabezpieczenia, audyty i szkolenia,
• średnie przedsiębiorstwo wydaje rocznie około 120 tysięcy złotych na ochronę przed tymi zagrożeniami,
• mniejsze firmy odczuwają to jako znaczne obciążenie.

Wzrost liczby oszustw wpływa na zaufanie do nowoczesnych usług finansowych:

• prawie jedna trzecia Polaków ograniczyła korzystanie z bankowości internetowej,
• 18% całkowicie zrezygnowało z płacenia online,
• te postawy spowalniają rozwój innowacyjnych usług i zwiększają koszty rozliczeń.

Banki ponoszą rosnące koszty związane z oszustwami:

• inwestują w dodatkowe systemy bezpieczeństwa,
• obsługują większą liczbę reklamacji,
• wydatki na walkę z oszustwami przekraczają 350 milionów złotych rocznie,
• koszty te są przenoszone na użytkowników poprzez wyższe opłaty.

Służby ścigania muszą zwiększać swoje działania:

• rosną środki kierowane do policji i prokuratury na zwalczanie przestępstw finansowych,
• wydatki te sięgnęły prawie 90 milionów złotych w ostatnim roku,
• wzrost liczby oszustw o charakterze międzynarodowym generuje dodatkowe koszty współpracy z zagranicznymi służbami.

Narasta zorganizowana przestępczość związana z oszustwami:

• obejmuje hakerów, tzw. „muły finansowe”, handlarzy skradzionymi danymi,
• specjalistów od prania pieniędzy,
• według Europolu, podziemny rynek ten osiąga w Polsce ponad pół miliarda złotych obrotu rocznie.

Społeczne skutki oszustw są trudne do oszacowania, ale mają trwały wpływ:

• brak wzajemnego zaufania powoduje w firmach wprowadzenie dodatkowych, czasochłonnych procedur,
• analizy Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie wskazują, że takie procedury wydłużają decyzje średnio o 22%,
• narasta zjawisko wykluczenia cyfrowego, szczególnie wśród seniorów,
• blisko połowa starszych użytkowników rezygnuje z bankowości internetowej na rzecz tradycyjnych metod po zetknięciu z ryzykiem oszustwa.

Dlaczego narastające oszustwa na poleceniach przelewu stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa finansowego?

Coraz częstsze oszustwa związane z poleceniami przelewu: stanowią poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa finansowego zarówno indywidualnych użytkowników, jak i całego rynku, podważając zaufanie do systemów płatności elektronicznych.

Z danych Komisji Nadzoru Finansowego za 2023 rok wynika, że liczba ataków na polecenia przelewu wzrosła aż o 83% w ciągu trzech lat. Oszuści wykorzystują zaawansowane narzędzia, takie jak sztuczna inteligencja, umożliwiające tworzenie wiarygodnych komunikatów i precyzyjną analizę zachowań ofiar.

Działania przestępcze odbywają się na szeroką skalę, obejmując zorganizowane kampanie, które docierają do setek tysięcy osób. Raport NASK z 2023 roku wskazuje, że pojedyncza kampania phishingowa mogła objąć ponad 200 tysięcy ludzi.

Oszustwa mają długotrwałe konsekwencje:

• spadek zaufania do usług cyfrowych,
• 41% Polaków obawia się korzystać z bankowości online z powodu ryzyka nieautoryzowanych przelewów,
• wzrost popularności mniej wygodnych i droższych tradycyjnych metod płatności.

Zagrożenia mają wymiar globalny: przestępcy transferują wyłudzone środki przez kilka krajów, utrudniając odzyskanie pieniędzy. Według Interpolu 76% wyłudzonych środków trafia do banków w co najmniej trzech państwach, a Związek Banków Polskich podaje, że tylko 8% utraconych środków udaje się odzyskać.

Ochrona prawna konsumentów jest ograniczona – mimo nowoczesnych zabezpieczeń banków, 67% poszkodowanych nie odzyskuje pełnych strat, które często muszą ponosić samodzielnie, jak wynika z badań UOKiK.

Skutki dla przedsiębiorstw obejmują:

• straty finansowe,
• utrata czasu,
• spadek wiarygodności,
• utrata zaufania klientów,
• bankructwo nawet 12% małych firm w ciągu roku po incydencie (dane PARP).

Dodatkowo, ofiary oszustw często doświadczają problemów psychicznych. Badania Uniwersytetu Medycznego w Łodzi pokazują, że ponad połowa potrzebuje wsparcia psychologicznego, co generuje dodatkowe obciążenia dla systemu opieki zdrowotnej na poziomie około 45 milionów złotych rocznie.

Banki ponoszą coraz wyższe koszty związane z regulacjami oraz inwestycjami w bezpieczeństwo, które rosną średnio o 15%. W efekcie użytkownicy płacą wyższe opłaty, niezależnie od tego, czy byli ofiarami oszustw.

Dynamika innowacji finansowych słabnie – instytucje muszą uwzględniać ryzyka przy wprowadzaniu nowych usług, co spowalnia wdrażanie nowoczesnych rozwiązań. Raport FinTech Poland wskazuje na spadek tempa rozwoju nowych metod płatniczych o 28% w stosunku do okresu sprzed fali oszustw.

Problem oszustw pogłębia również nierówności społeczne:

• lepiej wyedukowani użytkownicy radzą sobie z zagrożeniami,
• seniorzy i osoby mniej obeznane z technologią stają się częstszym celem ataków,
• rośnie dysproporcja w dostępie do bezpiecznych usług finansowych oraz utrwala się podział społeczny.

Skuteczne zabezpieczenie przed coraz częstszymi oszustwami związanymi z poleceniami przelewu wymaga wszechstronnego podejścia. Obejmuje ono zarówno ostrożność użytkowników, jak i zaawansowane rozwiązania wdrażane przez sektor finansowy. Jak wynika z raportu Związku Banków Polskich z 2023 roku, szeroko zakrojone działania prewencyjne mogą ograniczyć ryzyko oszustwa nawet o 76%.

Kluczową rolę odgrywa edukacja oraz budowanie świadomości zagrożeń. Szkolenia organizowane dla pracowników i akcje informacyjne skierowane do klientów banków sprawiają, że ludzie stają się bardziej wyczuleni na próby wyłudzenia. Przykładem jest inicjatywa „Bezpieczne Finanse” Narodowego Banku Polskiego, która w 2023 roku dotarła do ponad 1,2 miliona osób, a w tej grupie liczba skutecznych oszustw zmniejszyła się o 31%.

W codziennych sytuacjach warto pamiętać o podstawowych zasadach bezpieczeństwa, takich jak:

• zawsze potwierdzaj tożsamość rozmówcy – najlepiej oddzwaniając na oficjalny numer lub korzystając z innego sposobu kontaktu,
• zwracaj uwagę na szczegóły w adresach e-mail, numerach telefonów czy stronach internetowych – drobne odchylenia mogą świadczyć o oszustwie,
• przy niespodziewanych prośbach o przelew odłóż decyzję choćby na kwadrans, stosując tzw. „pauzę bezpieczeństwa”,
• regularnie kontroluj historię swoich transakcji i natychmiast zgłaszaj wszelkie nieprawidłowości.

Od strony technologicznej banki stawiają na zaawansowane metody uwierzytelniania. Coraz powszechniejsze są rozwiązania biometryczne, dzięki którym – jak podaje Komisja Nadzoru Finansowego – ryzyko nieautoryzowanego dostępu spada aż o 92%. Coraz szerzej wykorzystywane jest także uwierzytelnianie wymagające kilku etapów potwierdzenia tożsamości, często przy użyciu różnych urządzeń.

Nowoczesne systemy ochronne obejmują:

• wykorzystanie sztucznej inteligencji do obserwacji typowych zachowań i wykrywania podejrzanych operacji, co pozwala przeciwdziałać aż 87% prób,
• technologię blockchain, wprowadzoną pilotażowo przez sześć największych banków, służącą potwierdzaniu danych odbiorcy przelewu,
• opóźnienia w realizacji wysokokwotowych transferów, połączone z dodatkowymi etapami weryfikacji – według Polskiego Standardu Płatności takie działania zmniejszają straty o 64%.

Wiele instytucji finansowych monitoruje przelewy w czasie rzeczywistym. Przykładowo, PKO BP w 2023 roku zatrzymał ponad 42 tysiące podejrzanych transakcji na sumę 187 milionów złotych.

Firmy mogą skutecznie zmniejszyć ryzyko, wdrażając konkretne procedury, takie jak:

• wymóg podwójnej akceptacji („cztery oczy”) przy większych sumach,
• aktualizacja danych kontrahentów w systemach,
• potwierdzanie zmian numerów rachunków przez niezależny kanał,
• ograniczanie dziennych kwot przelewów pracowników.

Na poziomie współpracy między bankami funkcjonują platformy wymiany informacji, jak FRBS (Fraud Reporting and Blocking System), który pomógł zatrzymać ponad jedną trzecią nieautoryzowanych płatności, zanim doszło do ich realizacji.

Dodatkowym zabezpieczeniem są tzw. białe listy zaufanych odbiorców. Przedsiębiorstwa korzystające z tego rozwiązania notują o 58% mniej incydentów związanych z fałszywymi fakturami.

Inne środki ostrożności wprowadzane przez banki to między innymi:

• ograniczenia kwoty dla pierwszego przelewu na nowe konto,
• czasowe blokady operacji zagranicznych po zmianie danych logowania,
• powiadomienia o nietypowych transakcjach przesyłane klientom różnymi drogami.

Współpraca między sektorami, jak w ramach projektu „Bezpieczne Finanse”, gdzie łączą siły banki, firmy telekomunikacyjne i organy ścigania, znacząco poprawia skuteczność reakcji na zagrożenia. W 2023 roku liczba zablokowanych podejrzanych przelewów wzrosła w ten sposób o 42%.

Zmiany w przepisach również podnoszą poziom bezpieczeństwa. Nowelizacja ustawy o usługach płatniczych z 2022 roku nałożyła na banki większą odpowiedzialność za nieautoryzowane transakcje i wymusiła stosowanie silnego uwierzytelniania, co przyczyniło się do 27-procentowego spadku liczby skutecznych oszustw.

Osoby szczególnie narażone, takie jak seniorzy, objęte są dodatkowymi zabezpieczeniami: mają ustawione limity transakcyjne, korzystają z potwierdzeń telefonicznych, a zgłoszenie podejrzanego kontaktu zostało uproszczone.

Systematyczne kontrole bezpieczeństwa, takie jak audyty oraz testy penetracyjne, pozwalają wykryć słabe punkty, zanim staną się one celem ataku. Jak pokazują dane CERT Polska, firmy przeprowadzające takie testy co trzy miesiące odnotowują aż o 76% mniej skutecznych cyberataków.