Co to jest NCBR wspiera odnawialne paliwa syntetyczne?
NCBR, czyli Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, pełni kluczową rolę w polskim systemie wspierania innowacji, zwłaszcza w obszarze nowych technologii. Jednym z głównych kierunków działalności tej instytucji jest finansowanie i koordynacja projektów dotyczących odnawialnych paliw syntetycznych, które mają na celu przyspieszenie transformacji energetycznej kraju oraz rozwój nowoczesnych rozwiązań w sektorze paliwowym.
Odnawialne paliwa syntetyczne powstają z takich źródeł jak biomasa czy odpady organiczne, z wykorzystaniem energii odnawialnej, na przykład pochodzącej z elektrowni wiatrowych lub paneli słonecznych. Energia ta umożliwia produkcję wodoru, który następnie jest przekształcany w różne paliwa – zarówno ciekłe, jak i gazowe. W porównaniu do tradycyjnych paliw, takie rozwiązania charakteryzują się znacznie niższą emisją gazów cieplarnianych.
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju wspiera rozwój branży odnawialnych paliw syntetycznych na różne sposoby:
- organizuje konkursy,
- przyznaje granty,
- zachęca do współpracy środowisko naukowe oraz przedsiębiorców.
Oferowane środki obejmują cały proces innowacyjny: od badań podstawowych, przez testy laboratoryjne, aż po wdrażanie technologii na dużą skalę i realizację projektów demonstracyjnych.
Działania NCBR skupiają się m.in. na:
- inwestowaniu w rozwój technologii produkcji paliw syntetycznych,
- inicjowaniu współpracy pomiędzy naukowcami a firmami z branży energetycznej,
- ułatwianiu transferu pomysłów z laboratoriów do zastosowań przemysłowych,
- promowaniu rodzimych rozwiązań technologicznych poza granicami kraju,
- podnoszeniu poziomu wiedzy i umiejętności ekspertów związanych z tym sektorem.
Dzięki działaniom NCBR, zespoły z polskich uczelni i przedsiębiorstw opracowują technologie produkcji e-paliw z energii odnawialnej, przetwarzanie biomasy na paliwa płynne oraz syntezę metanolu na bazie dwutlenku węgla emitowanego w procesach przemysłowych. Realizowane programy mają fundamentalne znaczenie dla ograniczenia emisji w Polsce oraz osiągnięcia długofalowych celów związanych z neutralnością klimatyczną.
Dlaczego NCBR wspiera odnawialne paliwa syntetyczne jest ważne?
Wsparcie NCBR w rozwoju odnawialnych paliw syntetycznych ma kluczowe znaczenie dla polskiej gospodarki i ochrony środowiska. Dzięki finansowaniu badań Polska może realizować międzynarodowe zobowiązania dotyczące ograniczania emisji CO2 oraz uniezależnić się od zewnętrznych dostawców energii, wzmacniając bezpieczeństwo energetyczne kraju.
Rozwój technologii paliw syntetycznych przynosi także korzyści na rynku pracy:
- wzrost liczby atrakcyjnych miejsc pracy,
- tworzenie stanowisk o wysokiej wartości dodanej,
- zdobywanie przez naukowców i inżynierów kompetencji poszukiwanych na przyszłym rynku pracy.
Stosowanie odnawialnych paliw to również efektywne zagospodarowanie odpadów organicznych i biomasy. Pozwala to na:
- przekształcanie nadmiaru energii z nieprzewidywalnych źródeł odnawialnych w łatwe do magazynowania i transportu paliwo,
- zastosowanie w sektorach trudnych do elektryfikacji, takich jak transport towarowy czy lotnictwo.
Pomoc NCBR ułatwia polskim przedsiębiorstwom wejście na rozwijający się rynek paliw syntetycznych. Dzięki dofinansowaniu we wstępnej fazie technologii:
- przyspiesza się komercjalizacja innowacyjnych rozwiązań,
- firmy mają szansę zdobyć silną pozycję na globalnym rynku,
- którego wartość może sięgnąć nawet 25 miliardów euro w najbliższych latach.
Paliwa syntetyczne wpisują się w ideę gospodarki cyrkularnej, ponieważ wyemitowany podczas ich spalania CO2 może być ponownie wykorzystany do produkcji, co odróżnia je od tradycyjnych paliw kopalnych powodujących trwałe szkody środowiskowe.
Programy NCBR sprzyjają zacieśnianiu współpracy między sektorem naukowym a przemysłem. Tworzone konsorcja łączą instytucje badawcze z przedsiębiorstwami, co znacznie skraca drogę od innowacji do codziennej praktyki i umożliwia szybsze wprowadzanie nowatorskich rozwiązań na rynek.
Wsparcie dla odnawialnych paliw jest kluczowe dla regionów przechodzących transformację energetyczną, zwłaszcza tych związanych dotąd z górnictwem. Nowoczesne technologie otwierają nowe możliwości rozwoju i wspierają przekształcanie gospodarki tych obszarów w bardziej przyszłościowe branże.
Jak działa NCBR wspiera odnawialne paliwa syntetyczne?
NCBR intensywnie wspiera rozwój odnawialnych paliw syntetycznych, oferując zarówno wsparcie operacyjne, jak i finansowe. Instytucja korzysta ze specjalnego mechanizmu wspierania innowacji, obejmującego różne etapy oraz szeroką gamę narzędzi.
Kluczowym elementem są granty przyznawane w regularnych konkursach. W ubiegłym roku na paliwa syntetyczne przeznaczono aż 120 milionów złotych, co stanowi wzrost o 15% w stosunku do roku poprzedniego. Projekty oceniane są według wytycznych takich jak:
- poziom nowatorskości,
- realizowalność techniczna,
- szanse na powodzenie rynkowe.
Proces wyboru najlepszych inicjatyw odbywa się wieloetapowo. Najpierw wnioski przechodzą kontrolę formalną, potem eksperci szczegółowo analizują merytorykę, a ostateczna selekcja często obejmuje prezentacje finalistów przed komisją, co gwarantuje uczciwość i przejrzystość.
Centrum oferuje różnorodne formy finansowania, dostosowane do stopnia zaawansowania prac:
- badania podstawowe – pokrycie całości kosztów kwalifikowanych,
- badania przemysłowe – wsparcie na poziomie 50-70%,
- etapy rozwojowe i demonstracyjne – finansowanie od 25% do 45% kosztów.
Oprócz finansowania, NCBR zapewnia doradztwo ekspertów oraz organizuje warsztaty technologiczne. W 2022 roku zrealizowano 15 takich spotkań, wspierając 87 podmiotów z branży paliw syntetycznych.
Postępy finansowanych projektów są systematycznie monitorowane za pomocą kluczowych kamieni milowych. Beneficjenci składają kwartalne i roczne raporty, które są poddawane wnikliwej ocenie specjalistów.
NCBR kładzie nacisk na efektywny transfer technologii, korzystając ze specjalnej platformy wymiany wiedzy. Umożliwia ona kontakty między innowatorami, inwestorami a przemysłem. W minionym roku odbyło się 8 spotkań brokerskich, w których uczestniczyło 156 firm i organizacji.
Centrum inicjuje także programy sektorowe, skupiające się na wyzwaniach specyficznych dla danej gałęzi technologii. Przykładem jest program „SynFuel” z budżetem 85 milionów złotych, skierowany do firm rozwijających e-paliwa z wykorzystaniem energii odnawialnej i dwutlenku węgla.
Dla projektów z wysokim potencjałem rynkowym oferowane jest finansowanie zalążkowe przez fundusz BRIdge Alfa. W latach 2020–2023 zainwestowano w ten sposób w 12 firm pracujących nad nowatorskimi technologiami produkcji paliw syntetycznych.
NCBR promuje koncepcję budowania ekosystemów innowacji, tworząc huby technologiczne. Ośrodki te łączą środowiska naukowe, biznesowe i instytucje wsparcia w 5 regionach kraju, umożliwiając dostęp do zaawansowanej infrastruktury badawczej oraz specjalistycznej wiedzy z zakresu technologii paliwowych.
Gdzie można zastosować NCBR wspiera odnawialne paliwa syntetyczne?
Paliwa syntetyczne pochodzące ze źródeł odnawialnych, wspierane przez NCBR, odgrywają kluczową rolę w wielu sektorach gospodarki, przyczyniając się do redukcji emisji CO2 i wspierając transformację energetyczną.
W transporcie nowoczesne paliwa umożliwiają zmniejszenie emisji dwutlenku węgla bez konieczności natychmiastowej wymiany pojazdów na elektryczne, co jest szczególnie ważne podczas dynamicznych przemian energetycznych.
Sektory, w których NCBR wspiera rozwój odnawialnych paliw syntetycznych, to między innymi:
- transport lotniczy – paliwa SAF (Sustainable Aviation Fuel) stanowią już alternatywę dla tradycyjnych paliw, szczególnie w lotnictwie cywilnym i wojskowym, zmniejszając globalne emisje CO2,
- transport morski – zgodnie z wymogami Międzynarodowej Organizacji Morskiej paliwa odnawialne wykorzystywane są na statkach morskich i w żegludze śródlądowej,
- przemysł energetyczny – syntetyczne paliwa pomagają magazynować energię z wiatrów i słońca, stabilizując sieć dzięki zastosowaniom w elektrowniach szczytowo-pompowych i systemach power-to-X,
- sektor ciepłowniczy – lokalne ciepłownie coraz częściej stosują syntetyczne gazy, co przyspiesza transformację energetyczną i redukuje emisje gazów cieplarnianych,
- przemysł ciężki – gałęzie takie jak hutnictwo, produkcja cementu czy chemikalia korzystają ze specjalistycznych mieszanek paliw syntetycznych, które obniżają ślad węglowy przy zachowaniu wysokiej efektywności,
- rolnictwo – paliwa syntetyczne napędzają maszyny, wspierają systemy nawadniania i ogrzewają szklarnie, a także pozwalają na integrację produkcji biomasy z lokalnymi ekosystemami energetycznymi,
- ogrzewanie budynków – stosowane są do zasilania domów i obiektów użyteczności publicznej, zapewniając ekologiczne źródło ciepła,
- produkcja wodoru – syntetyczne paliwa wykorzystywane są w przemyśle chemicznym oraz jako awaryjne źródło energii dla szpitali i centrów danych,
- obszary trudno dostępne – takie jak wyspy, bazy naukowe, instalacje wojskowe czy odległe tereny, gdzie paliwa syntetyczne gwarantują niezawodne i ekologiczne źródło energii.
Dzięki wsparciu NCBR rozwój odnawialnych paliw syntetycznych wpisuje się w globalne trendy dekarbonizacji, oferując praktyczne rozwiązania dla różnych gałęzi gospodarki.
Mimo silnego zaangażowania NCBR w rozwój odnawialnych paliw syntetycznych, branża mierzy się z wieloma wyzwaniami wymagającymi zintegrowanych, różnorodnych działań.
Największym utrudnieniem są wysokie koszty – produkcja paliw syntetycznych jest obecnie nawet kilka razy droższa niż wydobycie i przerób surowców kopalnych. Za litr tego paliwa trzeba zapłacić od 7 do 10 zł, co znacząco utrudnia konkurencję z tradycyjnym rynkiem. Szacuje się, że opłacalność pojawi się dopiero po osiągnięciu rocznej produkcji przekraczającej 100 milionów litrów.
Nie mniejsze trudności przynoszą kwestie technologiczne, zwłaszcza związane ze zużyciem energii. Obecne rozwiązania mają efektywność na poziomie 40-60%, generując znaczne straty. Kluczowe obszary do usprawnienia to:
- ulepszanie procesu syntezy Fischera-Tropscha,
- podnoszenie sprawności elektrolizerów wytwarzających wodór,
- efektywniejsze pozyskiwanie CO2 z atmosfery i przemysłu,
- redukcja całkowitego poboru energii w trakcie produkcji.
Skalowanie innowacji stanowi kolejną barierę. Przenoszenie rozwiązań z laboratorium do zakładów przemysłowych jest kosztowne i czasochłonne. Budowa instalacji demonstracyjnych wymaga od 40 do 60 milionów złotych i trwa do pięciu lat.
Wymagania dotyczące infrastruktury również stanowią wyzwanie. Integracja paliw syntetycznych z obecnym systemem dystrybucji wymusza modernizację:
- magazynów i transportu,
- stacji paliw,
- urządzeń silnikowych.
Regulacje prawne często nie nadążają za rozwojem technologii, wprowadzając niepewność dla inwestorów. Konieczne są zmiany w:
- normach jakościowych,
- certyfikatach,
- standardach bezpieczeństwa,
- przepisach podatkowych.
Dostęp do zielonej energii jest kluczowy dla produkcji na dużą skalę. Na litr paliwa syntetycznego potrzeba średnio 20-25 kWh energii z odnawialnych źródeł, zaś udział OZE w Polsce wynosi jeszcze tylko około 25%, co stanowi poważne ograniczenie.
Wyzwania edukacyjne dotyczą zarówno społeczeństwa, jak i firm. Zaledwie co piąty Polak jest świadomy różnic między paliwami kopalnymi a syntetycznymi, co utrudnia wdrażanie nowych rozwiązań.
Polska musi konkurować z dużymi inwestycjami zagranicznymi. Niemcy i Dania planują przeznaczyć na rozwój branży miliardy euro, podczas gdy polski budżet nie przekracza 2 miliardów złotych.
Do tego dochodzi konieczność odpowiedniego rozdziału środków pomiędzy różne technologie zeroemisyjne, takie jak:
- elektromobilność,
- wodór,
- biogaz.
Wymaga to rozważnej strategii.
Przewidzenie długofalowej rentowności paliw syntetycznych jest trudne
Wyzwania związane z łączeniem nauki i biznesu polegają na konflikcie perspektyw: naukowcy koncentrują się na długoterminowych badaniach, a przedsiębiorcy oczekują szybkiej komercjalizacji wyników – trudne do pogodzenia w programach NCBR.
Jakie trendy kształtują przyszłość NCBR wspiera odnawialne paliwa syntetyczne?
W Polsce obserwujemy dynamiczny wzrost sektora odnawialnych paliw syntetycznych, a NCBR aktywnie angażuje się w jego rozwój, realizując liczne inicjatywy. Zmieniające się trendy oraz innowacje energetyczne wyznaczają nowe kierunki, otwierając przed krajem perspektywy zrównoważonego rozwoju.
Coraz większą rolę odgrywa łączenie technologii związanych z wodorem i odnawialnymi źródłami energii. W ciągu ostatnich trzech lat wydajność produkcji zielonego wodoru wzrosła o 25%, co znacząco poprawiło opłacalność wytwarzania paliw syntetycznych. NCBR przeznacza obecnie ponad jedną trzecią swojego budżetu na projekty koncentrujące się na synergii wodoru z innymi nośnikami energii, szczególnie promując rozwiązania typu power-to-X.
Proces cyfryzacji produkcji przynosi kolejne korzyści. Nowoczesne systemy monitorujące oraz zaawansowane algorytmy sztucznej inteligencji usprawniają cały cykl wytwarzania. Dzięki finansowaniu NCBR, instalacje pilotażowe poprawiły swoją wydajność średnio o 18%, a jednocześnie ograniczono koszty operacyjne nawet o 15%.
Rosnące znaczenie zdobywają także technologie wychwytywania dwutlenku węgla, umożliwiające pozyskiwanie CO₂ z otoczenia bez konieczności lokalizowania instalacji przy zakładach przemysłowych. Najnowocześniejsze rozwiązania wspierane przez NCBR pozwoliły obniżyć koszty tej operacji z 500 do 320 zł za tonę, co znacząco wpływa na rentowność produkcji syntetycznych paliw.
Nowe podejście do projektowania instalacji stawia na miniaturyzację i modułowość, co oferuje swobodę w dostosowaniu skali produkcji do potrzeb regionu. Wsparcie NCBR umożliwia rozwój mobilnych, kompaktowych instalacji kontenerowych, zdolnych produkować od 100 do 500 litrów paliwa dziennie. Takie rozwiązania świetnie sprawdzają się w miejscach o nadprodukcji energii odnawialnej.
Widać również narastającą współpracę międzynarodową. Przystąpienie NCBR do siedmiu europejskich konsorcjów badawczych stwarza polskim naukowcom szansę na korzystanie z najnowocześniejszych rozwiązań oraz dzielenie się kosztami innowacji. Dzięki programowi Horyzont Europa aż 850 milionów euro trafi na badania nad paliwami syntetycznymi do 2027 roku, z czego polskie zespoły mogą ubiegać się o około 65 milionów euro.
Kolejnym, kluczowym nurtem jest elektryfikacja syntezy chemicznej. Nowoczesne metody elektrochemiczne – popierane przez NCBR – pozwalają przeprowadzać reakcje wymagające dotychczas wysokich temperatur znacznie efektywniej, w zakresie 70-150°C. To daje realną szansę na ograniczenie emisji CO₂ podczas produkcji.
Bio-rafinerie czwartej generacji integrują procesy biologiczne i chemiczne, wykorzystując genetycznie zmodyfikowane mikroorganizmy do tworzenia prekursorów paliw. NCBR wspiera obecnie cztery projekty, w których produkcja syntetycznych paliw opiera się na wykorzystaniu odpadów rolniczych i przemysłowych przy minimalnym zużyciu energii.
Z punktu widzenia ekonomicznego duże znaczenie zyskały ekologiczne katalizatory wolne od metali szlachetnych. Tradycyjne katalizatory, zawierające platynę lub pallad, były kosztowne, natomiast nowe rozwiązania bazujące na żelazie i niklu mogą ograniczyć wydatki nawet o 70%. NCBR pomaga rozwijać i wdrażać tego typu technologie.
Coraz większy udział w rynku zyskują instalacje zintegrowane z inteligentnymi sieciami energetycznymi, które samoczynnie dostosowują produkcję paliw do dostępności taniej, odnawialnej energii. Takie systemy, realizowane także przez NCBR, pozwalają produkować paliwa wtedy, gdy energia jest najtańsza i najbardziej dostępna, co przekłada się na redukcję kosztów nawet o 30%.
Segment paliw SAF, przeznaczonych dla lotnictwa, stopniowo nabiera tempa. Dzięki programowi NCBR o wartości 75 milionów złotych polskie firmy mogą rozwijać technologie wytwarzania ekologicznych paliw lotniczych z udziałem CO₂ i energii odnawialnej – co stanowi ważny krok w stronę ograniczenia emisji w branży lotniczej.
Nowatorskim rozwiązaniem staje się użycie syntetycznych paliw jako magazynu energii na potrzeby energetyki rozproszonej. Systemy typu power-to-liquid-to-power umożliwiają przechowywanie prądu w postaci płynnych paliw przez dłuższy czas, co sprawdza się szczególnie w okresach sezonowych jako alternatywa dla tradycyjnych akumulatorów.
Konwergencja różnych technologii bezemisyjnych prowadzi do powstawania rozbudowanych, hybrydowych systemów energetycznych, scalających syntetyczne paliwa z ogniwami paliwowymi, technologiami wodorowymi czy rozwiązaniami magazynowania energii. Kompleksowe projekty, wspierane przez NCBR, proponują nowatorskie rozwiązania dla przemysłu i transportu.
Zwiększająca się troska o środowisko oraz regulacje Unii Europejskiej dobre służą rozwojowi rynku odnawialnych paliw syntetycznych. Pakiet „Fit for 55” czy strategia REPowerEU nadają silny impuls branży. W odpowiedzi na europejskie wytyczne, NCBR systematycznie modyfikuje swoje programy, umożliwiając finansowanie przedsięwzięć wpisujących się w politykę klimatyczną.
Jak rozpocząć korzystanie z NCBR wspiera odnawialne paliwa syntetyczne?
Aby skorzystać z możliwości, jakie daje NCBR w obszarze odnawialnych paliw syntetycznych, warto przyjąć metodyczne podejście i dobrze poznać zasady działania tej instytucji. Poniżej znajdziesz wskazówki, które ułatwią ubieganie się o fundusze na projekty związane z nowymi technologiami paliwowymi.
Na początek opłaca się być na bieżąco z kalendarium konkursów NCBR. Harmonogramy ogłaszane są z wyprzedzeniem na stronie internetowej oraz w Biuletynie Informacji Publicznej. Nabory dotyczące paliw syntetycznych najczęściej odbywają się kilka razy w ciągu roku — zwykle dwa lub trzy razy. Czas na złożenie wniosku trwa zazwyczaj od 45 do 90 dni od momentu ogłoszenia edycji. Roczny plan konkursów ułatwia wcześniejsze przygotowanie niezbędnych dokumentów.
Przed przystąpieniem do ubiegania się o środki warto dokładnie przeanalizować dokumentację danego naboru. Znajdziesz tam szczegółowe informacje, m.in. o:
- wymaganych kryteriach (zarówno formalnych, jak i merytorycznych),
- dostępnych kwotach dofinansowania — od 2 do nawet 15 milionów złotych,
- wymaganym wkładzie własnym (najczęściej 20–50% kosztów kwalifikowanych),
- możliwych rodzajach wydatków,
- wskaźnikach, jakie należy osiągnąć.
Kolejnym etapem jest wybór odpowiedniego programu finansowania. NCBR oferuje różne formy wsparcia, dopasowane do poziomu dojrzałości technologicznej poszczególnych rozwiązań (TRL). Przykładowo:
- program „SynFuel” dysponuje funduszem sięgającym 85 milionów złotych i jest skierowany do projektów z obszaru e-paliw,
- „Nowa Energia” wspiera inicjatywy na etapie wdrożenia,
- „IPCEI Wodór” koncentruje się na rozwiązaniach związanych z wodorem, istotnym w kontekście produkcji paliw syntetycznych.
Budowanie konsorcjum skupiającego partnerów z nauki i przemysłu znacząco zwiększa szanse na zdobycie dofinansowania — współpraca z innymi podmiotami pozwala uzyskać przeciętnie aż o 15 punktów więcej w ocenie merytorycznej. NCBR regularnie organizuje spotkania brokerskie (8–10 razy w roku), dzięki którym łatwiej znaleźć odpowiednich współpracowników. Dodatkowo platforma partnerska NCBR stanowi cenne narzędzie do nawiązywania kontaktów.
Przygotowanie kompletnego zgłoszenia obejmuje zebranie kilku istotnych dokumentów:
- szczegółowego opisu przedsięwzięcia,
- analizy technologicznej i innowacyjności,
- harmonogramu z kluczowymi kamieniami milowymi,
- kosztorysu rozbitego na kategorie,
- analizy ryzyka,
- planu wdrożenia wyników.
Każdy z tych elementów pomaga ocenić szanse projektu.
Nie można pominąć aspektów związanych z potencjałem biznesowym i środowiskowym. Wysoko oceniane są zwłaszcza projekty gwarantujące obniżenie emisji CO₂ o co najmniej połowę względem rozwiązań tradycyjnych, a także te, które dadzą realną szansę na zredukowanie kosztów produkcji poniżej 4 zł za litr w ciągu pięciu lat.
Warto wykorzystać konsultacje eksperckie oferowane przez NCBR, zwłaszcza przed złożeniem dokumentów. Instytucja prowadzi bezpłatne webinaria oraz konsultacje dostępne online i w pięciu punktach regionalnych. Spotkania z doradcami można rezerwować indywidualnie, z odpowiednim wyprzedzeniem.
Aby złożyć wniosek, należy:
- zarejestrować się w systemie LSI,
- posiadać podpis elektroniczny,
- pamiętać o przesłaniu wszystkich wymaganych plików przed zakończeniem naboru — po upływie terminu system nie pozwala na dalsze zgłaszanie.
Cała procedura odbywa się cyfrowo.
Weryfikacja zgłoszenia przebiega dwuetapowo:
- kompletność formalna (14–30 dni),
- ocena merytoryczna (60–90 dni).
Po otrzymaniu pozytywnej decyzji wystarczy podpisać przygotowaną przez NCBR umowę. Cały proces trwa przeciętnie od czterech do sześciu miesięcy.
Podczas realizacji projektu należy ściśle trzymać się przyjętego harmonogramu i wywiązywać z zaplanowanych działań. Finansowanie odbywa się etapami i zależy od osiągania kolejnych celów. Beneficjenci regularnie składają raporty kwartalne, roczne oraz podsumowujące cały projekt. W razie potrzeby zmian konieczne jest uzyskanie akceptacji NCBR.
W trakcie pracy nad projektem można również korzystać z doradztwa w ramach programu STEP. To wsparcie obejmuje:
- zabezpieczenie praw własności intelektualnej,
- tworzenie strategii rynkowej,
- poszukiwanie potencjalnych partnerów biznesowych,
- możliwość korzystania z doradztwa przez cały okres realizacji.
Po zakończeniu projektu NCBR nadal wspiera wdrożenie wyników. Organizuje spotkania z inwestorami, promuje rozwiązania podczas najważniejszych targów branżowych oraz daje możliwość ubiegania się o kolejne środki na rozwój — na przykład w ramach programów Bridge Alfa czy funduszy venture capital zarządzanych przez NCBR Investment Fund.
