Już wkrótce nowy wyrok TSUE WIBOR – co może oznaczać dla kredytobiorców?

12 lutego Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyda wyrok w sprawie kredytów opartych na wskaźniku WIBOR. Sprawa dotyczy przede wszystkim możliwości badania klauzul zmiennego oprocentowania w świetle unijnego prawa ochrony konsumenta, w tym obowiązków informacyjnych banków oraz przejrzystości postanowień umownych. Rozstrzygnięcie może mieć znaczenie dla sporów między kredytobiorcami a bankami oraz dla kierunku orzecznictwa sądów w Polsce.

Wyrok TSUE w sprawie WIBOR C-471/24 – czego będzie dotyczyć?

Wyrok TSUE w sprawie WIBOR będzie dotyczył przede wszystkim oceny klauzul stosowanych w umowach kredytów hipotecznych opartych na wskaźniku referencyjnym WIBOR w świetle prawa unijnego.

Postępowanie zostało zainicjowane w związku z pytaniami prejudycjalnymi skierowanymi przez polski sąd w sprawie WIBOR do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Spór koncentruje się na tym, czy postanowienia umowne dotyczące zmiennego oprocentowania spełniają wymóg przejrzystości oraz czy banki realizowały obowiązki informacyjne wobec kredytobiorców.

Kluczowe znaczenie w sprawie ma Dyrektywa 93/13/EWG dotycząca ochrony konsumentów przed nieuczciwymi warunkami w umowach. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazuje, że nawet w przypadku kluczowych elementów umowy (takich jak mechanizm ustalania oprocentowania) możliwe jest badanie ich pod kątem abuzywności, jeżeli konsument nie otrzymał wystarczających informacji o ryzyku zmiennej stopy procentowej lub sposobie ustalania wskaźnika i ich faktycznego wpływu na kształtowanie jego zobowiązań wobec banku.

Znaczenie wyroku TSUE w sprawie WIBOR może wykraczać poza pojedynczą umowę kredytową. Rozstrzygnięcie może mieć fundamentalne znaczenie dla praktyki orzeczniczej polskich sądów oraz dla sporów dotyczących kredytów złotowych opartych na zmiennym oprocentowaniu. Wyrok Trybunału może też wyznaczyć kierunek interpretacji przepisów prawa unijnego w odniesieniu do obowiązków stron umowy kredytowej oraz standardów informacyjnych stosowanych przez sektor bankowy.

Jakie pytania dotyczące WIBOR zadał Sąd Okręgowy w Częstochowie Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej?

Pytania prejudycjalne w sprawie C-471/24 skierowane do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczą kluczowej kwestii: czy klauzule zmiennego oprocentowania oparte na wskaźniku WIBOR mogą być oceniane pod kątem nieuczciwości w świetle prawa unijnego (Dyrektywy 93/13/EWG).

Znaczenie tych pytań wykracza poza pojedynczą umowę kredytową – odpowiedzi TSUE mogą wpłynąć na sposób rozpatrywania wielu podobnych spraw przez polskie sądy.

Pierwsze pytanie dotyczy tego, czy klauzule odwołujące się do wskaźnika referencyjnego WIBOR mogą być badane pod kątem uczciwości w świetle prawa unijnego. Znaczenie ma tu fakt, że WIBOR jest wskaźnikiem regulowanym przepisami (zgodnie z Regulacją UE 2016/2011), co mogłoby sugerować ograniczenie możliwości jego oceny.

Art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, który co do zasady wyłącza z oceny uczciwości główne świadczenia (np. oprocentowanie), ale tylko wtedy, gdy są sformułowane jasno i zrozumiale.

Klauzule dotyczące oprocentowania mogą być uznane za elementy główne umowy, jednak sąd krajowy nadal może badać, czy konsument dostał informację w standardzie pozwalającym realnie zrozumieć skutki ekonomiczne (czyli czy klauzula spełnia wymóg przejrzystości). A zatem jeżeli klauzula WIBOR byłaby niejasna lub konsument nie został poinformowany o jej konsekwencjach, może nadal podlegać ocenie.

To pytanie opiera się o definicję z art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13: warunek nieuczciwy to taki, który powoduje znaczną dysproporcję praw i obowiązków stron na niekorzyść konsumenta i jest sprzeczny z wymogiem dobrej wiary.

W sprawie C-471/24 wskazano, że konsument podnosi zarzut, iż bank nie przekazał wystarczających informacji o ryzyku zmiennego oprocentowania oraz o metodologii WIBOR. Jeśli takie okoliczności zostaną potwierdzone w ustaleniach sądu, brak przejrzystości może być argumentem przy ocenie zgodności klauzuli z zasadą dobrej wiary. TSUE w sprawach dotyczących zmiennego oprocentowania (m.in. C-125/18) podkreślał, że bank powinien zapewnić konsumentowi informacje pozwalające zrozumieć ryzyko finansowe związane z konstrukcją umowy.

Dotyczy informacji zawartych w art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta, a umowa może obowiązywać dalej, jeśli to możliwe.

W innej sprawie (C-705/21) TSUE wskazał, że sądy krajowe nie powinny przerabiać umowy (np. samodzielnie zmieniać zmiennego oprocentowania na stałe), ale w pewnych sytuacjach mogą zastąpić nieuczciwy warunek, jeżeli unieważnienie umowy byłoby niekorzystne dla konsumenta. W kontekście WIBOR pojawia się praktyczny problem: usunięcie klauzuli może utrudnić ustalenie oprocentowania, co może wpływać również na wykonalność umowy. Dlatego pytanie dotyka tego, czy rozwiązaniem mogłoby być pozostawienie samej marży banku jako oprocentowania stałego – przy czym w świetle C-705/21 oprocentowanie oparte wyłącznie na marży może być oceniane jako niezgodne z linią TSUE.

Czy klauzule oprocentowania oparte na WIBOR zostaną zbadane pod kątem ochrony konsumenta?

Jednym z kluczowych zagadnień w sprawie C-471/24 jest możliwość oceny klauzul zmiennego oprocentowania opartych na wskaźniku referencyjnym WIBOR w świetle przepisów unijnego prawa ochrony konsumenta. Podstawą analizy jest przede wszystkim Dyrektywa 93/13/EWG, która pozwala badać postanowienia umowne pod kątem ich uczciwości, przejrzystości oraz równowagi praw i obowiązków stron.

W sprawie C-125/18 TSUE podkreślił wymóg realnego zrozumienia przez konsumenta: zarówno mechanizmu ustalania oprocentowania, jak i jego skutków ekonomicznych. Oznacza to, że analizie może podlegać nie tylko treść samej klauzuli, ale również sposób jej wyjaśnienia w procesie zawierania umowy.

W kontekście sprawy C-471/24 szczególne znaczenie przypisywane jest obowiązkom informacyjnym banków. Ocenie może być poddane między innymi to, czy kredytobiorca otrzymał wystarczające informacje o ryzyku zmiennej stopy procentowej, zasadach ustalania wskaźnika oraz możliwych zmianach i zakresie zmian w wysokości rat w czasie trwania umowy. Brak przejrzystości może mieć znaczenie przy ocenie zgodności klauzul i ochrony konsumenta.

Po wydaniu wyroku przez TSUE ostateczna ocena konkretnych umów będzie należała do sądów krajowych, które zastosują interpretację prawa unijnego do indywidualnych spraw. Może to oznaczać konieczność analizy okoliczności zawarcia umowy, zakresu przekazanych informacji oraz zrozumienia mechanizmu zmiennego oprocentowania przez kredytobiorcę.

Co wyrok TSUE może oznaczać dla sporów między kredytobiorcami a bankami?

Wyrok w sprawie C-471/24 może wpłynąć na sposób rozpatrywania sporów dotyczących kredytów złotowych opartych na WIBOR w polskich sądach. Kluczowe znaczenie będzie miało przede wszystkim określenie standardu przejrzystości klauzul oprocentowania oraz zakresu obowiązków informacyjnych banków wobec konsumentów.

Dla kredytobiorców istotne może być potwierdzenie, że banki powinny były przekazać nie tylko samą treść klauzuli, ale również zrozumiałe informacje o ryzyku zmiennej stopy procentowej i możliwych skutkach dla wysokości rat. Jeśli TSUE uzna, że standard ten nie został spełniony w typowych umowach z klauzulą WIBOR, może to wzmocnić pozycję procesową konsumentów w indywidualnych sporach.

Dla banków niekorzystne rozstrzygnięcie może oznaczać konieczność ponownej oceny umów kredytowych oraz wzrost ryzyka pozwów o unieważnienie klauzul oprocentowania. Dla sądów natomiast interpretacja TSUE będzie wiążąca i może przyczynić się do ujednolicenia orzecznictwa w sprawach WIBOR.

Czy wyrok TSUE może wpłynąć na sposób konstruowania umów kredytowych w przyszłości?

Wyrok TSUE w sprawie C-471/24 może mieć znaczenie nie tylko dla już zawartych umów kredytowych, ale także dla sposobu konstruowania nowych produktów kredytowych. Kluczowe znaczenie może mieć doprecyzowanie standardu przejrzystości postanowień umownych oraz zakresu obowiązków informacyjnych banków wobec konsumentów, wynikających z Dyrektywy 93/13/EWG.

Doprecyzowanie tych standardów może wpłynąć na sposób przygotowywania dokumentów informacyjnych, treść klauzul umownych oraz zakres informacji przekazywanych klientowi przed zawarciem umowy. Nie oznacza to jednak automatycznej zmiany wszystkich istniejących umów – ocena nadal będzie zależała od konkretnych okoliczności danej sprawy oraz informacji przekazanych kredytobiorcy przez bank przy zawieraniu umowy kredytowej.

W dłuższej perspektywie wyrok może również wpłynąć na praktykę sektora bankowego w zakresie projektowania umów kredytowych, tak aby ograniczyć ryzyko sporów dotyczących postanowień związanych ze zmiennym oprocentowaniem.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)